PİRYOL- Antalya’da Tahtacı Alevilik konuşuldu. Tahtacılarda dört kapı kırk makamın, musahiplik, aşinalık, peşinelik ve çiğildaşlık olduğunun belirtildiği panelde, Tahtacı Alevilerdeki inançsal ritüellerden örnekler verildi.
Hacı Bektaş Veli Anadolu Kültür Vakfı Konuksever Cemevi’nde Antalya Tahtacıları Kültür, Eğitim, Dayanışma ve Yardımlaşma Derneği tarafından Türkiye’de Tahtacı toplumunun kültürel sosyal ve örgütlülük durumu üzerine söyleşi gerçekleştirildi. Yapılan söyleşiye Alevi kurum temsilcileri siyasi parti, demokratik kitle örgütü temsilcileri ve çok sayıda yurttaş katıldı.
Moderatörlüğünü dernek başkanı Mehmet Akyar’ın yaptığı söyleşiye araştırmacı-yazar İbrahim Kızıler ve eğitimci Kudret Saylık katıldı.
“İNANCI VE KÜLTÜRÜMÜZÜ SAHİPLENMELİ VE ÇOCUKLARIMIZA AKTARMALIYIZ”
Cebrail ARSLAN’ın haberine göre, Söyleşide söz alan İbrahim Kızıler, “Biz Tahtacı Türkmeniz. İnancımız da Aleviliktir” dedi.
Bir yandan kendi kültürlerini sahiplenirken aynı zamanda bu kültürü gençlere anlatılması gerektiğini söyleyen Kızıler, “Gençlerimize anlatacağız. Anlatamıyorsak suçu kendimizde bulacağız” diye konuştu.
Tahtacıların diğer Alevi süreklerinden farklılıklarına değinen Kızıler, “En çapıcı olan diğer Alevilerle olan farklılıkları konusu bana çok değişik geldi. Çünkü bizim Alevilikte derler ki dört kapı kırk makam. Ama bizim Tahtacılar da der ki musahip, aşina, peşine çiğildaş. Alevilerin hiçbir bölgesinde aşinalıktan, peşinelikten bahsedildiğini ben duymadım. Bir iki yerde okumuş olabilirsiniz. Özellikle de Pir Sultan’ın şiirlerinde aşina ile ilgili, çiğidaş’la ilgili şiirlerinde rastlarsınız” diye belirtti.
“TAHTACILARDA 4 KAPI 40 MAKAM KARŞILIĞI MÜSAHİPLİK, AŞİNALIK, PEŞİNELİK VE ÇİĞİLDAŞLIKTIR”
Alevilerde 4 kapı 40 makamdan bahsedildiğini belirten Kızıler, şunları belirtti:
“Peki bizim Tahtacılar ne diyor? Dört kapıyı say dediğimiz zaman diyor ki: Müsahip, aşina, peşine çiğildaş. Şimdi bir kişi Alevi olmadan şeriat kapısından girebilir mi? Giremez. İkrar kapısı Aleviliğin giriş kapısıdır. Yani bir nevi Alevi’nin abdestidir ve orada dede ikrarı alınacak kişiye abdest aldırır bir bizim deyimimizle. O abdesti aldıktan sonra ikrar ceminden geçirilir. İkrar ceminden geçen kişi Alevi olmuş olur. İkrar ceminden geçmeyen hiçbir kişi Alevi değildir. İkrar ceminden geçen bizim Alevi veya Tahtacı çocukları şeriat kapısından içeriye girmiş olur.
Musahipliğin tarikat kapısıdır. Musahip olmadan tarikatın içine giremez. Musahip olacak ki tarikatın kurallarını bilsin. Peki musahiplikten sonra aşinalık yani diğer Alevi süreklerinde marifet kapısı dedikleri kapıdır. Marifet kapısı daha pişmiş, daha olgun Aleviliği ve Tahtacılığı daha çok öğrenmiş ve bunu topluma aydınlatabileck anlatabilecek hale gelmiş kişidir Aşinalı kişi. Peşinelik de hakikat kapısıdır. Hakikat kapısından giriş yapan kişi artık hamlıktan çıkmış, tam bir olgun kişi olmuştur. Yani bu dördünü topladığımızda Çiğildaş sırası gelir.
Çiğildaş, her Alevi’nin varması gereken en üst makam olarak İnsan-ı Kamil mertebesidir. Çiğildaşlık ceminden geçmiş bir kişi İnsan-ı Kamil olmuş olur. Bizim Tahtacıların dört kapısı da budur.”
“ALEVİLİKTE KADIN EN ÖNEMLİ ÖZNEDİR”
Kızıler, Tahtacı Alevilerde kadının yerine dair de şunları dile getirdi:
“Tahtacı Alevileri diğerlerinden ayıran en büyük özellik kadın konusudur.Kadın başımızın tacıdır. Eskiler kadını bizde üçe ayırmışlar. Üç türlü kadın tarif etmişler. Bir eti helal, sütü haram kadınlar. Bunlar eşlerimiz. İkinci, eti ve sütü ikisi de haram olan kadınlar. Bunlar kızlarımız ve çocuklarımız. Bir de sütü helal, eti haram kadınlarımız ve bunların da analarımız. Tahtacı Türkmenlerin geçmişinde kadına bakış açısı bu olmuş. Çünkü bize çok kötü İftiralar atıyorlar ya, mum söndüydü, işte bilmem şuydu buydu. Alevi toplumu tek eş toplumdur. Alevilikte eşimizi boşamak bile düşkünlük sebebidir.”
Tahtacılarda önce kızın dedenin omzundan, ondan sonra da telli kuran bağlamadan niyaz aldığını belirten Kızıler, “Ondan sonra da hangi gençle semah dönebilecekse dönmek istiyorsa o gencin omzundan niyaz alır ve meydana çıkar. Acaba Türkiye’de bizden başka böyle bir toplum var mı?” diyerek sözlerini tamamladı.
Aleviliğin felsefi bir temelinin olduğunu ve bunun yüzyıllara dayandığını belirten Eğitimci Kudret Saylık ise, “Aşk, niyaz ne demek? Bu kavramlar nereden geliyor? Tüm şeylerin tanımlamanın başı felsefedir. Bizim Tahtacılık bir yoldur. Yani biz bunu bir inanç içerisinde bölmememiz, öldürmememiz gerekiyor. Bu inancın en temel başı tanrı, kavramıyla ilgilidir” şeklinde ifade etti.
“ALEVİLER DİKEY TANRIYI DEĞİL YATAY OLAN TÜM EVRENİ TANRI OLARAK BENİMSERLER”
Alevilerde panteist bir tanrı inancı olduğunu belirten Saylık, şunları söyledi:
“Panteizm ne demek? Tüm tanrıcılık demek. Yani evren komple tanrıdır. Diğer semavi dinlerde ki gibi dikey bir tanrı anlayışı yoktur bizde. Yatay bir tanrı anlayışı var. Yatay tanrı anlayışıyla dikey tanrı anlayışı farkı şu. Semavi dinlerin çok güçlü bir tanrısı vardır. Bu tanrı cezalandırır bundan korkarlar.
Yatay tanrı anlayışındaysa evren tüm tanrıcılık dediğimiz evren komple tanrıdır. Hani biz kültlerimize baktığımız zaman bunu zaten görüyoruz. İşte ağacın kutsallığı, nerede bir ağaç görsek gidip oraya niyaz ediyoruz. Yine niyaz geldik. mesela bölgeden dolayı bizim için kutsal yerlerden birisi Antalya Elmalı’da bulunan Uçarsu’dur. Su kültü yani evren komple tanrıyı temsil eder.
Tanrı kavramı yerine de hak kavramını kullanıyoruz. Hak da cemalini insanda zikreder. Onun için tanrıya ulaşmak istiyorsak ulaşacağımız kişi insandır.”
“ALEVİ İNANCINDA RIZALIK ALMAK ÇOK ÖNEMLİDİR”
Alevi inancında niyazlaşmanın çok önemli olduğuna vurgu yapan Saylık, “Geçen gün işte çocukluğuma döndüm. Omuza niyaz vardı. Ben dedim ki neden acaba omuza niyaz ediyoruz? Omuza niyaz nedir? Ben senin yükünü alıyorum senin yanındayım seninle kaderi ve olumsuzlukları paylaşıyorum anlamında. Yine temelde Tanrı’yı merkez alan bir inancımız var” dedi.
“HAKK İNSANDA, İNSAN HAKK’TA DİYEN BİR İNANCIN MENSUPLARIYIZ”
Hakk insanda, insan Hakk’ta diyen bir inancın mensupları olduğunu belirten Saylık, “Bizim tüm törenlerimiz yani ayn-i cemi diye tarif ettiğimiz ibadetimiz, törenimiz delil uyandırmayla başlar. Cemevinin doğu cephesine bir delil uyandırılır. İbadetimiz öyle başlar. O güneşi temsil eder. Biz ışık insanlarıyız. Biz “yakmak” demiyoruz mesela. Neden “yakmak”ı kullanmıyoruz. Çünkü “yakmak” içerisinde şiddet barındırıyor. Yani yine kurban kesmiyor kurban tığlıyoruz. Yani bunlar özünden ayırmak anlamında. Ateşi söndürmüyoruz mesela dinlendiriyoruz. Ölümü bitiş olarak kabul etmiyoruz. “Hakk’a yürüdü” diyoruz. Böyle bir felsefenin çocuklarıyız. Sevgi temelli doğadaki hiçbir canı ve canlıyı yok etmemek için yapılan bir felsefemiz var” şeklinde konuştu.
“CEMLER BİR BİÇİMİ İLE HALK MAHKEMELERİDİR”
Aleviliği diğer semavi dinlerden ayıran temel özelliklerden birisinin de rızalık kavramının olduğunun altını çizen Saylık, “Biz de rızalık çok önemli. ‘Rıza Şehri’ miti ikincisi de ‘Kırklar Cemi’ miti var. Bunları incelediğiniz zaman aslında cemler bizim için sadece bir ibadet değil, bir yargılama, bir halk mahkemesi merkezidir. Biz sorunlarımızı dede huzurunda cemlerde konuşarak çözmüşüz” şeklinde belirtti.
Alevi inancında cemlere küs girilemediğine dikkat çeken Saylık, “İki küs kişi orada barıştırılır. Bunlar hep hakikat ve rızalıkla ilgili kavramlardır. Cem bir öğretidir. İşte cem türleri var. Bir ikrarlı kişilerin girdiği cemler var. Bir de ikrarlı olmayan çocuklarımız var. Yani yola henüz girmemiş baldır çıplak diye tanımlıyoruz onları. Onlar için de cem töreni Bizim bir öğreti alanımızdır” dedi.
“TAHTACILARIN DÖNDÜĞÜ MENGİ DOĞADAKİ DİYALEKTİĞİN VE HAREKETİN KENDİSİDİR”
Anadolu Aleviliğinde eğlence amaçlı folklorik anlamda semah dönen sadece Tahtacı Alevilerin olduğunu söyleyen Saylık, “Bizim Mengi’miz var. Hatta birçok Alevi kuruluşlarında ‘Siz ne yapıyorsunuz? Düğün mü bu, eğlence mi falan nedir?’ Diye buradan eleştiri alıyoruz. Bizim Mengi’miz var. Mengi’nin de ana doğuşu şu. Mengi yine felsefe olarak bakarsak doğadaki diyalektiğin kendisi. Burada evren anlatılır. Evren sürekli bir varoluş, Herakleitos’tan beri bir oluş içerisinde evren dönüyor. Düşünün bakın daha bilim yok, bir şey yok. Evrenin döndüğünü, diyalektiğini biz bulmuşuz ve kültürümüze işlemişiz. Bu çok önemli bir felsefe” diye belirtti.
“GÜZEL OLAN HERŞEYİ ALEVİLEŞTİRME SEVDAMIZ VAR”
Kendilerine sürekli “Aleviler solcu mu olmak zorunda?” diye soru sorulduğunu söyleyen Saylık, konuşmasının devamında şunları belirtti:
“O tanım neyse, hak neyse, bilimsellik neyse, adalet neyse, iyilik neyse biz o taraftayız. Biz Alevilerin hep iyi olanı, güzel olanı Alevileştirme sevdamız var.” (Kaynak: PİRHA)
