PİRYOL – Dersim Tertelesi’nde ailesinin yaşadığı katliam, sürgün ve kayıpları anlatan Aziz Özdoğan, babası ve babaannesinden dinlediği acı dolu hikâyelerin kuşaktan kuşağa aktarıldığını söyledi.
Yedi yaşındaki bir kız çocuğunun infazdan kurtuluşunu, sürgüne gönderilen akrabalarının yaşadıklarını ve 60 yıl sonra birbirine kavuşan iki kız kardeşin hikâyesini paylaşan Özdoğan, “Dersim’de Tertele hala bitmiş değil. Başka yöntemlerle devam ediyor” dedi.

Dersim’de 15 Kasım 1937’de Seyit Rıza ve arkadaşlarının idam edilmesinin üzerinden 89 yıl geçti. Aradan geçen yıllara rağmen Seyit Rıza ve arkadaşlarının mezar yerleri açıklanmazken, 1937-38 Dersim Tertelesi’nde yaşanan katliam, sürgün ve zorla yerinden edilmelerin izleri kuşaklar boyunca aktarılmaya devam ediyor.
Alevi kurumları ve Dersim dernekleri, her yıl yaptıkları açıklamalarda Seyit Rıza ve arkadaşlarının mezar yerlerinin açıklanmasını, devletin geçmişle yüzleşmesini ve yaşananların bütün yönleriyle aydınlatılmasını talep ediyor.
Dersim’in Nazımiye ilçesine bağlı Xolik köyünde dünyaya gelen ve bugün Antalya’da yaşayan Aziz Özdoğan da ailesinin 1937-38 yıllarında yaşadıklarını PİRHA’dan Cebrail Arslan’a anlattı. Babasının ve babaannesinin tanıklıklarından hafızasında kalanları paylaşan Özdoğan, Dersim Tertelesi’nin yalnızca katledilenlerle sınırlı olmadığını, sürgünler, parçalanan aileler ve kuşaklar boyunca süren acılarla toplumsal hafızada yaşamaya devam ettiğini söyledi.
“BABAM SEKİZ YAŞINDAYMIŞ, KATLİAMDAN KURTULMAK İÇİN DAĞLARA SAKLANMIŞLAR”
Dersim’de yaşananları çocukluğunda babasından ve babaannesinden dinlediğini belirten Özdoğan, babasının katliam sırasında henüz sekiz yaşında olduğunu söyledi.
Ailesinin canını kurtarmak için köylerini terk ederek dağlara sığındığını anlatan Özdoğan, şöyle konuştu:
“Babam 1937-38 Tertelesi’ni anlatırdı. O zaman sekiz yaşındaymış. Katliam başladığında bizim köyde Hamid Dağı diye meşelerle kaplı bir dağ var. İnsanlar davarlarını, bütün varlıklarını geride bırakarak canlarını kurtarmak için oraya saklanmışlar. Babam bunları yaşadığı için anlatırdı. Babaannem de Dersim’de yapılanları, insanların nasıl katledildiğini ve sürgüne gönderildiğini anlatırdı.”
Seyit Rıza’nın Dersim halkı tarafından sevilen, saygı duyulan ve sözü dinlenen bir isim olduğunu belirten Özdoğan, dönemin aşiret önderlerinin hedef alındığını ifade etti.
“Seyit Rıza ve Dersim’de saygı gören diğer aşiret liderleri devletin hedefi haline getirildi. Hiçbir hukuki dayanağı olmayan, kararları önceden verilmiş bir yargılamayla 15 Kasım 1937’de idam edildiler” dedi.
“YEDİ YAŞINDAKİ KIZ ÇOCUĞUNU ATLARIN ARKASINA BAĞLAYARAK GÖTÜRMÜŞLER”
Babaannesinden dinlediği ve hafızasında derin izler bırakan olaylardan birinin yedi yaşındaki bir kız çocuğunun yaşadıkları olduğunu belirten Özdoğan, sürgün döneminde akrabalarının topluca infaz edilmek üzere götürüldüğünü anlattı.
Bingöl’ün Yayladere ilçesine bağlı bir köyde yaşayan akrabalarının ihbar üzerine askerler tarafından toplandığını söyleyen Özdoğan, şöyle devam etti:
“Akrabalarımızı kadın, çocuk demeden toplayıp Nazımiye’ye infaz etmeye götürüyorlar. Aralarında yedi yaşında bir kız çocuğu var. Bu çocuk askerlerin elinden kaçmayı başarıyor. Bir uçurumdan kaçıyor, arkasından ateş ediyorlar ama vuramıyorlar. Çocuk korkuyla köyündeki mısır tarlasına saklanıyor. Ancak bir kişi saklandığı yeri ihbar ediyor. Askerler gelip çocuğu buluyorlar.”
Çocuğun yakalandıktan sonra ağır işkenceye maruz bırakıldığını anlatan Özdoğan, “Süvari askerler çocuğu atların arkasına bağlayarak ilçeye götürüyor. Yürüyerek yaklaşık üç saatlik yol. İlçeye vardıklarında hava karardığı için infazı ertesi güne bırakıyorlar” dedi.
Özdoğan, ertesi gün infazların durdurulmasına ilişkin bir kararın gelmesi üzerine akrabalarının serbest bırakıldığını belirterek, “Babaannemin anlattığı bu olayda o çocuk hayatta kaldı. Ben de yıllar sonra kendisini gördüm. Daha sonra yaşamını yitirdi. Bu yaşananlar insanların yalnızca Kürt ve Alevi kimliklerinden dolayı nasıl hedef alındığını gösteriyor” ifadelerini kullandı.
“BENİM KANIM ONLARINKİNDEN DAHA MI KIRMIZI?”
Ailesinden çok sayıda kişinin katledildiğini ve sürgüne gönderildiğini söyleyen Özdoğan, babasının halasının yaşadıklarını da anlattı.
Halasının evli olduğu köyde ailesiyle birlikte katliama maruz kaldığını belirten Özdoğan, kendisini kurtarmak isteyen bir kişinin teklifini reddettiğini söyledi.
Özdoğan, babasının halasının verdiği yanıtı şu sözlerle aktardı:
“Babamın halasının evli olduğu köyde bütün aileyi götürüp katlediyorlar. Devlet içinde sözü geçen biri ona ‘İstersen seni kurtarayım’ diyor. Ama o çok onurlu bir kadın. Kabul etmiyor. ‘Benim kanım onlarınkinden daha mı kırmızı? Onları katlediyorlarsa beni de onlarla birlikte katletsinler’ diyor.”
Bu sözlerin ailesinin hafızasında hiç silinmediğini belirten Özdoğan, katliamdan kurtulan yakınlarının ise Türkiye’nin farklı illerine sürgün edildiğini ifade etti.
“İNSANLARI HAYVAN VAGONLARINDA SÜRGÜNE GÖTÜRMÜŞLER”
Dersim’den sürgün edilen akrabalarının Kütahya ve Bursa başta olmak üzere farklı illere gönderildiğini anlatan Özdoğan, yolculuk sırasında yaşananların da büyük bir insanlık dramı olduğunu söyledi.
“İnsanları hayvanların taşındığı tren vagonlarına dolduruyorlar. Aç, susuz, perişan halde götürüyorlar. Yolda yaşamını yitirenler oluyor. Bizim akrabalarımızı Kütahya’da bir köye yerleştiriyorlar. Başka akrabalarımız Bursa’ya gönderiliyor. O sürgün hikayesinin kendisi başlı başına bir işkence” dedi.
Sürgüne gönderilen Dersimlilerin yalnızca topraklarından koparılmadığını, gittikleri yerlerde ayrımcılık ve aşağılamayla da karşılaştıklarını vurgulayan Özdoğan, babaannesinin anlattığı bir olayı paylaştı.
“Kütahya’da köylü kadınlar sürekli babaannemin arkasına bakıyormuş. Babaannem bir gün dayanamayıp ‘Neden benim arkama bakıyorsunuz?’ diye sormuş. Kadınlardan biri ‘Sizin kuyruğunuz varmış, kuyruğunu göremedim’ demiş. Kürtleri kuyruklu, insan yiyen, canavar gibi anlatmışlar. İnsanlar da buna inanmış. Sonra tanıdıkça öyle olmadığını anlamışlar.”
Özdoğan, bu tür söylemlerin katliam ve sürgün politikalarını meşrulaştırmak amacıyla üretildiğini savunarak, “Yapılanlara gerekçe yaratmak için insanlara iftiralar atılmış, yalanlar söylenmiş. Toplum da bunlara inandırılmış” diye konuştu.
“60 YIL SONRA BİRBİRLERİNİ BULDULAR”
Dersim Tertelesi’nin aileleri nasıl parçaladığını gösteren bir başka hikayeyi de paylaşan Özdoğan, 1938’de birbirinden koparılan iki kız kardeşin yaklaşık 60 yıl sonra tesadüfen buluştuğunu anlattı.
Aile dostlarının yakınlarından birinin ailesinin katledildiğini, iki küçük kız çocuğunun ise amcaları tarafından ormanda saklanarak kurtarıldığını belirten Özdoğan, kızlardan birinin daha sonra bir subaya verildiğini söyledi.
“Subay çocuğu Samsun’a götürüyor. Orada büyüyor, evleniyor. Yıllarca ailesinden, kardeşinden ayrı yaşıyor. Bizim dünürün oğlu da 1990’lı yıllarda Bursa’da yaşıyor. Bir gün SSK hastanesine gidiyor. Sıra beklerken yaşlı bir kadın ve yanındaki genç kadınla sohbet etmeye başlıyor.”
Sohbet sırasında kadının Dersimli olduğunu öğrendiğini belirten Özdoğan, kadının 1938’de ailesinden koparıldığını ve bir subay tarafından Samsun’a götürüldüğünü anlattığını söyledi.
Özdoğan, yıllar sonra yaşanan karşılaşmayı şöyle aktardı:
“Kadın, ‘Bizim aileyi katlettiler. Bir kız kardeşim vardı. Amcam onu askerlerin eline geçmesin diye kaçırmıştı. Yaşıyor mu, yaşamıyor mu bilmiyorum’ diyor. Köyünü ve ailesini anlatınca bizim dünür annesinin adını soruyor. Kadın annesinin adını söyleyince ‘O benim annem’ diyor. Kadın inanamıyor. ‘Doğru mu söylüyorsun?’ diye soruyor.”
Kadının kardeşinin hala hayatta olduğunu öğrendiğini belirten Özdoğan, buluşmanın 1996 ya da 1997 yılında gerçekleştiğini hatırladığını söyledi.
“Annesini Bursa’ya çağırıyor. Düşünün, 1938’de birbirlerinden koparılmış iki kız kardeş yaklaşık 60 yıl sonra kavuşuyor. Ölünceye kadar da birbirleriyle görüşüyorlar. Çok acı bir hikaye. O kadın daha sonra yaşamını yitirdi, kızı ise hala orada yaşıyor.”
“KATLİAMDAN KURTULANLAR İÇİN ÖKÜZ KESMİŞLER”
Dersim’de yaşananların yalnızca ölüm ve sürgün hikayelerinden ibaret olmadığını, hayatta kalmanın da büyük bir sevinçle karşılandığını belirten Özdoğan, babaannesinin anlattığı başka bir olayı paylaştı.
İnfaz edilmek üzere götürülen akrabalarının serbest bırakıldığı haberinin köye ulaştığını söyleyen Özdoğan, şunları anlattı:
“Bizim köyde başka bir aşiretten bir adam varmış. Sesi çok yüksek olduğu için ona ‘Avukat’ lakabını takmışlar. Dağda saklananlara seslenerek ‘Müjdemi verin, Seyidaligilleri bıraktılar’ diye bağırmış. Ama kimse inanmamış. Tuzak kurulduğunu düşünmüşler. Sonra birini gönderip haberin doğru olduğunu öğrenmişler.”
Özdoğan, akrabalarının kurtulduğunu öğrenen dedesinin yaşadığı sevinci ise şöyle anlattı:
“Dedemin bir öküzü varmış. Sırf akrabalarımız infazdan kurtuldu diye o öküzü kesip herkese dağıtmış. İnsanlar ölümden kurtulmayı böyle kutlamışlar. Dersim’de gerçekten çok büyük dramlar yaşanmış.”
“HARÇİK ÇAYI’NIN KAN AKTIĞINI ANLATIRDI”
Babaannesinin katliamın ardından Dersim’de yaşananları anlatırken Harçik Çayı’ndan sık sık söz ettiğini belirten Özdoğan, öldürülen insanların cenazelerinin gömülmeden bırakıldığına ilişkin aile hafızasında yer eden anlatıları paylaştı.
“Babaannem, ‘Harçik Çayı kan akıyordu, cesetlerden geçilmiyordu’ derdi. İnsanları katlettikleri yerlerde cenazeleri gömmeden bırakmışlar. Babaannemin anlattığına göre kurtlar insan eti yemeye alışmış. Katliamdan sonraki yıllarda insanlara saldırmaya başlamışlar” dedi.
Babaannesinin kız kardeşinin de böyle bir saldırıda yaşamını yitirdiğini anlatan Özdoğan, şunları söyledi:
“Yazın davarların yanındalarmış. Babaannemin kız kardeşi onlara yemek götürüyormuş. Bir ses duymuşlar, sonra ses kesilmiş. Aramaya çıktıklarında kurtların saldırdığını anlamışlar. Yalnızca elbise ve kemik parçalarını bulmuşlar. Babaannem o yıllarda başka insanların da kurt saldırılarında öldüğünü anlatırdı.”
Özdoğan, ailesinden dinlediği bu hikayelerin Dersim Tertelesi’nin yarattığı yıkımın boyutlarını ortaya koyduğunu belirtti.
“DERSİM’DE TERTELE BİTMEDİ, BAŞKA YÖNTEMLERLE DEVAM EDİYOR”
Dersim’de 1937-38 yıllarında yaşananların etkilerinin bugün de sürdüğünü belirten Özdoğan, özellikle göç, işsizlik ve nüfus kaybına dikkat çekti.
1990’lı yıllarda köylerin yakılması ve boşaltılmasıyla Dersim’den göçün yeniden hızlandığını ifade eden Özdoğan, genç nüfusun büyük ölçüde bölgeden ayrıldığını söyledi.
“Dersim’de Tertele hala bitmiş değil. Başka yöntemlerle devam ediyor. Bugün Dersim’de gençlik namına bir şey kalmadı. Baskılar, işsizlik, 1990’lı yıllardaki köy yakmalar ve köy baskınları nedeniyle insanlar topraklarını terk etmek zorunda kaldı” dedi.
Nazımiye’nin nüfusundaki düşüşü örnek gösteren Özdoğan, “Bizim ilçenin 1965 yılında nüfusu yaklaşık 15 bindi. Bugün 2 binlere kadar düşmüş durumda. Normal koşullarda nüfusun artması gerekirken sürekli azalıyor. Geri dönüşler de bu tabloyu değiştirmedi” ifadelerini kullandı.
Dersim’de yaşananların unutulmaması gerektiğini vurgulayan Özdoğan, ailesinden kendisine aktarılan tanıklıkların gelecek kuşaklara taşınmasının önemine işaret etti. (Kaynak: PİRHA)




















































































